Ölmeyi Reddeden En Uzun Süreli Yazılım
Dünyanın en uzun süredir kullanılan yazılımı, herkesin gözü önünde gizleniyor. On yıllar önce geliştirilen bazı programlar, bugün hâlâ kritik sistemlerin çalışmasını sağlıyor. Bankaları, havayolu şirketlerini ve hatta nükleer santralleri işler halde tutuyorlar. Çoğu insan, günlük hayatının ardında yatan kodları hiç düşünmez. Ancak bu eski yazılımlar, modern dünyayı sessizce ayakta tutuyor.
Eski kodların çabucak değiştirildiğini sanabilirsiniz. Ama öyle değil. Aslında, şimdiye kadar yazılmış en eski programlardan bazıları hâlâ milyarlarca işlemi işliyor. Çalıştıkları için hâlâ ayaktalar. Bunları değiştirmek bir servete mal olur ve her şeyi riske atar. Bu yüzden kuruluşlar yama uyguluyor, güncelleme yapıyor ve dua ediyor. KREAblog’da bizler, iyi bir “azınlık” hikâyesini çok seviyoruz. Ve yaratıcılarından daha uzun ömürlü olan koddan daha “azınlık” bir şey olamaz.
Emekli olmayı reddeden on yazılımı sıralayalım.
1. SABRE — 1960 Yılında Kurulan Havayolu Rezervasyon Sistemi
SABRE, büyük bir havayolu şirketi ile bir bilgisayar şirketi arasındaki ortak bir proje olarak hayata geçirildi. İlk kez 1960 yılında devreye girdi. Bu da, sistemin 60 yılı aşkın bir geçmişe sahip olduğu anlamına geliyor. Sistem hâlâ her gün milyonlarca seyahat rezervasyonunu işliyor. Ancak, orijinal mimarisi zaman içinde büyük ölçüde modernize edildi.
SABRE’nin kuruluş öyküsü gerçekten ilginçtir. Bir uçak yolculuğunda tesadüfen gerçekleşen bir karşılaşma, tüm bu fikrin doğmasına vesile oldu. İlk versiyon, ülke çapındaki terminalleri birbirine bağlamak için telefon hatlarını kullanıyordu. Bu, şimdiye kadar geliştirilmiş en eski gerçek zamanlı işlem işleme sistemlerinden biriydi. Bugün bile, bu sistemin mirası küresel seyahat rezervasyon platformlarında yaşamaya devam ediyor.
2. Küresel Bankacılık Sistemlerini Çalıştıran COBOL Programları
COBOL, 1959 yılında piyasaya çıktı. Bu dilde yazılmış programlar hâlâ her gün trilyonlarca dolarlık işlemleri gerçekleştiriyor. Büyük bankalar, temel işlemlerin işlenmesinde hâlâ COBOL’a güveniyor. Bu bir yazım hatası değil — trilyonlarca. Bu dil, dünya çapındaki ATM işlemlerinin yaklaşık %95’ini gerçekleştiriyor.
İşte korkutucu olan kısım da bu. Günümüzde COBOL’u gerçekten bilen programcıların sayısı giderek azalıyor. Bu nedenle bankalar, bu sistemleri anlayan ve yaşlanan uzmanlar için kıyasıya bir rekabet içindeler. Bazı emekli programcılar, eski kodları bakımını yapmak karşılığında muazzam danışmanlık ücretleri kazanıyor. Öte yandan, her şeyi modern dillerde yeniden yazmak onlarca yıl sürebilir ve milyarlarca dolara mal olabilir.
3. VMS — Asla Pes Etmeyen İşletim Sistemi
VMS, ilk olarak 1977 yılında mini bilgisayarlar için piyasaya sürüldü. Olağanüstü güvenilirliğiyle ün kazandı. Hastaneler, fabrikalar ve devlet kurumları bugün hâlâ VMS sistemlerini kullanmaktadır. Bazı kurulumların, çökme yaşamadan yıllarca kesintisiz çalışmayı başardığı bildirilmektedir. Bu bir efsane değil belgelenmiştir.
Ayrıca, büyük bir teknoloji şirketi kısa süre önce VMS’yi modern donanımlara uyumlu hale getirdi. İşletim sistemi artık güncel işlemcilerde çalışıyor. Yani, disko döneminde tasarlanmış bir sistem hâlâ yeni güncellemeler alıyor. Bu kadar uzun ömürlü olduğunu iddia edebilecek çok az yazılım vardır. VMS, unutulmayı kesinlikle kabul etmiyor.
4. Unix — 1969’da Kurulan ve Hemen Hemen Her Şeyin Temelini Oluşturan Sistem
Unix, 1969 yılında ünlü bir araştırma laboratuvarında ortaya çıktı. İki programcı, bunu neredeyse bir yan proje olarak geliştirdi. Günümüzde, Unix’in mirasçıları internet sunucularının çoğunu çalıştırıyor. Ayrıca, belirli bir mobil işletim sistemini çalıştıran her akıllı telefonun kökeni Unix’e dayanıyor. Orijinal tasarım felsefesi, yazılım geliştirme biçimimizi hâlâ şekillendiriyor.
Ancak çoğu insanın gözden kaçırdığı nokta şudur: Unix’in başarılı olması beklenmiyordu. Daha büyük ve daha iddialı bir projenin tamamen başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından ortaya çıktı. Programcılar bunun yerine küçük ve zarif bir şey istiyorlardı. İşte bu minimalist yaklaşım, Unix’in en büyük gücü haline geldi. Bazen başarısızlık, en kalıcı yaratımlara yol açar.
5. Uzay Mekiğinin Uçuş Yazılımı — 1970’lerde kullanıma sunuldu
Uzay Mekiği’nin uçuş yazılımı 1970’lerde yazılmıştı. Bu yazılım, modern bir hesap makinesinden bile daha az güce sahip bilgisayarlarda çalışıyordu. Yine de 135 görevi güvenli bir şekilde yörüngeye ulaştırıp geri döndürdü. Bu kodun neredeyse kusursuz olduğu biliniyordu. Nihai sürümde yalnızca tek bir hata tespit edildi.
Bu yazılım, güvenilirlik konusunda en yüksek standardı belirledi. Her bir satır, bu işe kendini adamış bir ekip tarafından titizlikle test edildi. Geliştirme süreci, kod satırı başına yaklaşık 1.000 dolara mal oldu. Bu, günümüz standartlarına göre bile olağanüstü pahalı bir rakam. Yine de, hayatlar yazılıma bağlı olduğunda mükemmellik bir seçenek değildir.
6. IMS — Ay Görevlerini Takip Eden Veritabanı
IMS, 1966 yılında piyasaya sürülen hiyerarşik bir veritabanı sistemidir. Başlangıçta Apollo uzay programı kapsamında parçaların takibini sağlamak üzere geliştirilmiştir. Daha sonra bankalar ve sigorta şirketleri tarafından yaygın olarak benimsenmiştir. Elli yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen, IMS hâlâ önde gelen finans kurumlarında kullanılmaktadır. Milyarlarca işlemi hiç zorlanmadan işleme almaktadır.
IMS’yi olağanüstü kılan şey, tam anlamıyla inatçılığıdır. Modern ilişkisel veritabanlarının on yıllar önce onun yerini alması bekleniyordu. Yine de IMS, geçiş sürecinin riskli ve maliyetli olması nedeniyle hâlâ varlığını sürdürüyor. Ayrıca, kendi alanında gerçekten de çok hızlıdır. Bazen eski yöntem hâlâ en iyi yöntemdir.
7. MOCAS — Pentagon’un halen kullanılmakta olan en eski yazılımı
MOCAS stands for Mechanization of Contract Administration Services. It went live in 1958. That makes it one of the oldest known running programs. The system manages defense contracts worth billions of dollars annually. Repeated attempts to replace it have failed spectacularly.
Aslında, modernizasyon çalışmaları şimdiden yüz milyonlarca dolara mal oldu. Hiçbiri başarıya ulaşamadı. MOCAS, kimse onun karmaşıklığını tam olarak kavrayamadığı için hâlâ çalışmaya devam ediyor. Sistem, on yıllara yayılan politika değişikliklerini ve kural güncellemelerini bünyesine dahil etti. Artık kapatılamayacak kadar önemli bir dijital fosil haline geldi.
8. CP/M’nin Modern Önyükleme Yazılımının İçindeki Hayaleti
CP/M, 1974 yılından itibaren kullanılan bir kişisel bilgisayar işletim sistemiydi. Ticari olarak 1980’lerde ortadan kalktı. Yine de tasarımının izleri, günümüzün donanım yazılımlarında hâlâ mevcuttur. İlk PC’lerin önyükleme süreçleri, büyük ölçüde CP/M’nin mimarisinden esinlenmişti. Dolayısıyla, bir bilgisayarı her başlattığınızda, 1974’ten gelen bir hayalet uyanır.
CP/M, çok daha ünlü bir işletim sisteminin de oluşumunda rol oynadı. İlk DOS sürümlerinin komut yapısı, CP/M’ye şüphe uyandıracak kadar benziyordu. Bu benzerlik, hatta davalara ve şiddetli rekabetlere yol açtı. Ancak CP/M’nin yaratıcısı, hak ettiği takdiri hiçbir zaman alamadı. Tarih, orijinal mucitlere her zaman adil davranmaz.
9. BIOS — 1981’den Beri Çalışan Başlatma Kodu
BIOS (Temel Giriş/Çıkış Sistemi), 1981 civarında kişisel bilgisayarlarda ortaya çıktı. Her açılışın hayati önem taşıyan ilk saniyelerini yönetiyordu. On yıllar boyunca, BIOS bilgisayarınızın çalıştırdığı ilk koddu. UEFI, BIOS’un yerini büyük ölçüde almış olsa da, eski BIOS modu hâlâ her yerde mevcuttur. Dünya çapında milyonlarca bilgisayar hâlâ orijinal BIOS rutinlerini kullanarak açılmaktadır.
İşte ilginç bir bilgi. İlk BIOS, temiz odada çalışan küçük bir ekip tarafından tersine mühendislik yoluyla geliştirildi. Ekip, orijinal özel mülkiyetli kodu daha önce hiç görmediklerini kanıtlamak zorundaydı. Bu hukuki çözüm, tüm PC klon endüstrisinin önünü açtı. Yani, en uzun süredir kullanılmakta olan yazılım parçalarından biri, tesadüfen bütün bir pazarın oluşmasına neden oldu.
10. TeX — 1989’dan beri değişmeyen dizgi sistemi
TeX, 1978 yılında efsanevi bir bilgisayar bilimcisi tarafından geliştirildi. Bu bilimci, matematik ders kitapları için kusursuz bir dizgi elde etmek istiyordu. Yazılım, 1989 yılında 3.0 sürümüne ulaştı ve o tarihten itibaren esasen değişmedi. O zamandan beri yapılan güncellemeler yalnızca hataları düzeltmek amacıyla yapılmaktadır. Her yeni sürüm numarası, matematiksel sabit pi değerine yaklaşmaktadır.
Yani şu anki sürüm 3.14159265 gibi bir şey. Bu bir şaka değil — kasıtlı olarak yapılmış. Yazarı, vefatının ardından sürüm numarasının tam olarak pi olması gerektiğini belirtmişti. Böylece geriye kalan tüm hatalar, özelliklere dönüşür. Bilim insanları ve akademisyenler, makaleleri ve dergileri için hâlâ her gün TeX’i kullanıyor. Bu, akademik tarihin tartışmasız en istikrarlı ve en uzun süredir kullanılmakta olan yazılımıdır.
Eski yazılımlar ortadan kaybolmaz — sadece daha derine saklanır. Bu on program, mükemmel kodların şirketlerden, trendlerden ve bütün dönemlerden daha uzun ömürlü olabileceğini kanıtlıyor. Bir dahaki sefere bankanız bir ödemeyi işlediğinde ya da bir uçak bilet rezervasyonu yaptığında bunu hatırlayın. Artık emekli olmuş ya da aramızdan ayrılmış kişiler tarafından yazılmış eski kodlar, hâlâ her şeyin işleyişini sağlıyor. Ve bu hem etkileyici hem de biraz ürkütücü.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır.
